در پی آغاز اعتراضات سراسری اخیر در ایران از روز سهشنبه ۷ دیماه ۱۴۰۴، که ابتدا از بازار تهران و در واکنش به تورم افسارگسیخته، گرانی، فروپاشی اقتصادی و فشار شدید معیشتی شکل گرفت، دامنه اعتراضات در روزهای بعد به خیابانهای مرکزی تهران، محلات شهری، دانشگاهها و سپس دهها شهر دیگر کشور گسترش یافت.
از ۸ دیماه و همزمان با تداوم اعتصاب بازاریان، اقشار مختلف جامعه در شهرهای متعدد به خیابانها آمدند و اعتراضات ماهیتی سراسریتر به خود گرفت. بر اساس اطلاعات گردآوریشده، تا ۱۵ دی ماه دامنه اعتراضات به ۲۲۲ نقطه اعتراضی در ۷۸ شهر رسیده و بیش از ۹۹۰ نفر در جریان این اعتراضات بازداشت شدند.
پاسخ جمهوری اسلامی به این اعتراضات، نه رسیدگی به مطالبات اقتصادی، بلکه سرکوب خشن، بازداشتهای گسترده، فلهای و اغلب بدون حکم قضایی بوده است؛ بهگونهای که بازداشت معترضان به محور اصلی مواجهه حکومت با اعتراضات تبدیل شده است.
بر اساس دادههای موجود، شدت بازداشتها در شهرهایی چون تهران، مشهد، کرج، ایلام، اصفهان، ایذه، اهواز، کرمانشاه، یاسوج و همدان بیشتر گزارش شده است. شمار قابل توجهی از بازداشتشدگان به مکانهای نامعلوم منتقل شدهاند و خانوادهها از محل نگهداری و وضعیت حقوقی آنان بیخبر ماندهاند.
در میان بازداشتشدگان، دانشجویان، زنان، کودکان، نوجوانان و فعالان مدنی بهطور هدفمند دیده میشوند.
⸻
تهران | آغاز اعتراضات و بازداشتهای خیابانی و دانشگاهی
در تهران، اعتراضات از بازار آغاز و به خیابانها و محیطهای دانشگاهی کشیده شد.
بر اساس تصاویر و ویدیوهای منتشرشده در ۹ دیماه، دستکم ۱۱ نفر از معترضان در منطقه شوش تهران پس از یورش نیروهای سرکوبگر و شلیک گاز اشکآور، بهصورت خشونتآمیز بازداشت و به مکان نامعلومی منتقل شدند. هویت این افراد تاکنون اعلام نشده است.
همزمان با گسترش اعتراضات به دانشگاهها (دانشگاه تهران، شهید بهشتی، خواجه نصیر، صنعتی شریف و علم و صنعت)، بازداشت دانشجویان نیز گزارش شد.
در دانشگاه تهران، چهار دانشجو بازداشت شدند:
• مبین امینیان
• مانی ایدی
• عارف هادینژاد
• شاهین شکوهی
همچنین ابوالفضل مروتی، دانشجوی دانشگاه صنعتی شریف، بازداشت شده است. این بازداشتها مستقیماً با تجمعات اعتراضی دانشگاهی مرتبط بوده و تا مدتی هیچ اطلاع رسمی از محل نگهداری آنان منتشر نشد.
گزارشها حاکی از افزایش فشار امنیتی بر دانشگاههای تهران، شهید بهشتی، امیرکبیر و علم و صنعت است. در برخی موارد، مأموران حکومتی با ضبط کارتهای شناسایی، دانشجویان را تهدید به اخراج و بازداشت کردهاند و فضای رعب، تعلیق و ناامنی را بر محیطهای دانشگاهی حاکم ساختهاند.
در ادامه فشارها بر تشکلهای دانشجویی، سریرا کریمی، دبیر شورای صنفی دانشکده حقوق و علوم سیاسی و عضو شورای صنفی کل دانشگاه تهران، بازداشت شد.
در جریان بازداشت او، سه دانشجوی دیگر شامل:
• آروین حسینی (دانشجوی جامعهشناسی)،
• یک دانشجوی دیگر رشته جامعهشناسی،
• کوثر خزائی (دانشجوی فلسفه)،
در منزل خانوادگی وی بازداشت شدند.
همچنین در جریان اعتراضات تهران، شش زن به نامهای:
الناز کاری، نگار قنبری، هلنا رستمی، معصومه نوری، فاطمه هاشمپور و آیدا
در شامگاه چهارشنبه ۱۰ دیماه بازداشت و به زندان اوین منتقل شدند.
⸻
مشهد | بیشترین حجم بازداشت در کشور
مشهد از روزهای ابتدایی اعتراضات به یکی از کانونهای اصلی بازداشت تبدیل شد.
به گفته شهرام سدیدی، فعال سیاسی اهل سبزوار، شمار بازداشتشدگان در مشهد طی دو هفته نخست اعتراضات به صدها نفر رسیده است؛ آماری که با ادامه اعتراضات همچنان در حال افزایش است و بخش بزرگی از آن شامل بازداشتشدگان گمنام میشود.
اسامی بازداشتشدگان شناساییشده در مشهد تاکنون عبارتاند از:
ابوالفضل ابری، احمد کلمیشی، امیر خاوری، بهروز علیکردی، پوران ناظمی، حامد حسینی، حامد زارع، حسن پژوم، حسین محبی، حیدر چاهچمندی (سروش)، جواد جلالی قمصری، جواد علیکردی، رضا قرهباغی، زهرا شریفی، سپیده قلیان، سینا کراچی، صادق منصوری، طیبه نظری، عالیه مطلبزاده، علی آدینهزاده، علی وثوقینیا، قاسم قرهقلی، کیوان (مرتضی) کیوانلو، محمد کارگر، محمدحسین محبیزاده، محمدرضا بابایی، محمدرضا صالحیفر، محمود خانعلی، محمود قرهقلی، مهدی رسولخانی، مهدی صدر حافظ، میلاد فتاح، مختار کلمیشی، نرگس محمدی، نورا حقی، هستی امیری، یحیی لندرانی، محمد سدیدی و مسعود هاشمی.
در مورد مسعود هاشمی گزارش شده است که وی در محله رحمانیه مشهد بازداشت و با وجود تعیین وثیقه ۵ میلیارد تومانی، تاکنون آزاد نشده است.
⸻
استان کرمانشاه | بازداشتهای منطقهای
در استان کرمانشاه، بازداشتها بهصورت همزمان در چند شهر گزارش شده است.
کرمانشاه | ۱۱ دیماه:
یونس جمشیدی، میلاد شیرازی و نوید رستمی بازداشت شدند.
همچنین مهسا زارعی، فعال فرهنگی، در ۱۲ دیماه در محل کار خود بازداشت و به مکان نامعلومی منتقل شد.
هرسین | ۱۱ دیماه:
رحمان آذرنگ، سجاد کاکایی، شاپور رشیدی، مهدی بالی و محمدمهدی کرمی (نوجوان ۱۷ ساله) بازداشت شدند.
۱۲ دیماه:
زاهد افشاری، یوسف کاکاوند و نورالدین موسیزاده بازداشت شدند.
سرپلذهاب | ۱۲ دیماه:
مهدی کریمی، جبار جمشیدی، قاسم بدری، مسعود آقایی، احد مرادی، اسفندیار سروری و عسگر نجفی توسط نیروهای لباسشخصی بازداشت و به مکانهای نامعلوم منتقل شدند.
⸻
ایلام
دهلران:
آرشیا جوشن، امید پیرانوند، کوروش نوری، علیرضا صالحی، فرزاد شکری، میلاد کیانی، امید ملکمحمدی، شریف آزاد، شایان مومنی، امیرحسین علیزاده، فردین آقایی، علیمحمد حیاتی، ابوالفضل جامخانه، سجاد آزاد، عبدالله آزاد، عرفان فرهمند، علیرضا رحمانی، امیررضا رحمانی، ابوالفضل شادفر، احسان ملکی و علیاصغر صالحی.
درهشهر | ۱۲ دیماه:
ابوالفضل قاسمی، ستار زیدی، رضا حیدری، سامان غلامی و شایان اصلمرز.
آبدانان:
• ۱۲ دیماه: امید ناصری
• ۱۱ دیماه: فردین حاتمی، رضا خسروی، محمدجواد زارعی و ابوالفضل زارعی (اهل مورموری)
سرابله:
رحیم صادقی در همین بازه زمانی بازداشت و به مکان نامعلوم منتقل شد.
⸻
استان کهگیلویه و بویراحمد | یاسوج
در شهر یاسوج، اسامی شمار قابل توجهی از بازداشتشدگان اعتراضات اخیر منتشر شده است، از جمله:
صالح ارجمند، قاسم ارجمند، حسین ارجمند، میلاد معصومی، فریدعلیزاده، ایلنا اکونیان، علی احمدزاده، امیر بختیاری، ماهان خوشبانی، میکائیل منصوری، سارا رحمتی، شایان برهمنجر، الهه حسیننژاد، امید خدارحمی، راضیه خواهش، اشکان رسولی، پارسا اکبر، معراج عباسنژاد، علیاکبر احمدزاده، مهرداد کمایی، پیمان آزادیزاده، مانی ارمغانیزاده، حسن حقیقی، مسلم پرندار، عرشیا امیران، احمد عبدلیپور و کیارش انصاری.
⸻
بازداشتهای هدفمند در دیگر استانها
• شیراز: دارم امینی، روحالله محسنی، محمدکریم فاضلی، ذاکر امینی، هژبری و نیرومند (بعداً آزاد شدند).
• بهبهان: سلطان امامخواه، امیرمهدی رزم، ابوالفضل جفش و ابوالفضل آشنود.
• البرز و مبارکه: بیش از ۱۱۵ دختر و پسر، که اکثر آنان زیر سن قانونی بودهاند، به زندان کچویی کرج منتقل شدند.
• زاهدان: چند شهروند بلوچ پس از نماز جمعه با ضربوشتم بازداشت شدند.
• اصفهان: مهشاد کشانی، که پیشتر نیز بازداشت و محکوم شده بود، در ۱۰ دیماه مجدداً در چهارباغ اصفهان بازداشت شد.
⸻
همدان | اسدآباد
در اسدآباد همدان، شامگاه ۹ دیماه، نیروهای حکومتی با شلیک گاز اشکآور و تیراندازی مستقیم اقدام به سرکوب معترضان کردند.
دستکم سه نفر بازداشت شدند و پس از تجمع شهروندان برای پیگیری وضعیت بازداشتشدگان، شدت سرکوب افزایش یافت.
از جمله بازداشتشدگان:
• حمزه ایمانی (اهل روستای خاکریز اسدآباد)
• فرهاد خدارحمی (اهل نهاوند)
⸻
فارس | فسا و مرودشت
در فسا، روز ۱۰ دیماه، مهدی سماواتی، نوجوان ۱۸ ساله، در جریان اعتراضات با شلیک مستقیم نیروهای سرکوبگر جان خود را از دست داد.
در مرودشت نیز، روز ۱۱ دیماه، خداداد شیروانی بر اثر شلیک مستقیم کشته شد. منابع محلی از بازداشت معترضان دیگر در این مناطق خبر دادهاند، هرچند اسامی آنان منتشر نشده است.
بازداشت کودکان و نوجوانان؛ نقض فاحش حقوق کودک
یکی از نگرانکنندهترین ابعاد این سرکوب، بازداشت کودکان و نوجوانان است که نقض آشکار کنوانسیون حقوق کودک محسوب میشود.
اسامی برخی از کودکان و نوجوانان بازداشتشده:
• ماهان خوبانی، ۱۶ ساله – یاسوج
• شایور البرزی، ۱۶ ساله – ایذه
• رضا سلحشور، ۱۶ ساله – فولادشهر
• حسام محمدی، ۱۷ ساله – ایذه
• رامتین باقری، ۱۷ ساله – ایذه
• آرین سلحشوری، ۱۷ ساله
• فرهاد بیدخوری، ۱۷ ساله – سبزوار
• زهرا موسوی، ۱۷ ساله – سبزوار
• آرمان شاهبیوری، ۲۴ ساله
⸻
نقش زنان و همبستگی اجتماعی
گزارشهای میدانی، بهویژه از تهران، نشان میدهد که زنان در اعتراضات، از جمله در تجمعات بازاریان، نقشی فعال و پیشرو داشتهاند. این حضور پررنگ، بیانگر ماهیت فراگیر و اجتماعی اعتراضات و مشارکت اقشار مختلف جامعه است.
یزد | بازداشت زنان معترض، سلول انفرادی و تهدید به خشونت جنسی
بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی نهادهای حقوق بشری در تاریخ ۱۵ دیماه ۱۴۰۴ (۵ ژانویه ۲۰۲۶)، نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی طی دو روز گذشته دستکم ۲۰ زن معترض را که در جریان اعتراضات اخیر در شهر یزد بازداشت شده بودند، به سلولهای انفرادی بند زنان زندان مرکزی یزد منتقل کردهاند.
طبق اطلاعات بهدستآمده از منابع آگاه، این بازداشتها در ارتباط مستقیم با مشارکت یا حضور این افراد در تجمعات اعتراضی صورت گرفته و بدون رعایت تشریفات قانونی، از جمله تفهیم اتهام، دسترسی به وکیل و اطلاعرسانی به خانوادهها انجام شده است.
همچنین گزارش شده است که دستکم دو نفر از این زنان هنگام بازداشت توسط مأموران سازمان اطلاعات سپاه پاسداران، با تهدید به تجاوز جنسی مواجه شدهاند.
هویت ۹ نفر از این زنان تاکنون تأیید شده است:
• ریحانه زارع
• فرزانه گلستانی
• مریم زارع
• سارا نصرتی
• مرضیه آذرنگ
• سوگل سالاری
• الهام فلاح
• مینا آرژا
• سارا بستان
وضعیت سایر بازداشتشدگان همچنان نامشخص است و نگرانیها درباره سلامت جسمی و روانی آنان ادامه دارد.
مجموعه شواهد موجود نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با اعتراضات اخیر، بهطور سیستماتیک مرتکب نقض جدی حقوق بشر شده است؛ از جمله نقض حق حیات، بازداشتهای خودسرانه، ناپدیدسازی موقت، سرکوب آزادی تجمع و بیان، فشار سازمانیافته بر دانشگاهها و صدور احکام قضایی سنگین.
گزارشی از: یسرا معاذی نژاد
کمیته مبارزه برای آزادی زندانیان سیاسی در ایران
۱۵ دی ۱۴۰۴
۵ ژانویه ۲۰۲۶